در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 به نظر شما فرهنگ نامه علوم اسلامي و انساني، تا چه ميزان در فرايند اسلامي كردن علوم انساني موثر است؟
 زياد (2745)
 متوسط (1481)
 كم (1859)
 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  جرير بن عطيه
نویسنده :  سيد مرتضي مير تبار
كلمات كليدي  :  تاريخ، امويان، جرير بن عطيه، خطفي، اموي، فرزدق، شاعر
از شخصیت­های معروفی که در صدر اسلام می­زیست و حکومت امویان را نیز درک کرد شاعر معروف عرب جریر بن عطیه بوده است. نام کامل او جرير بن عطية بن حذيفة خطفي بن بدر بن سلمة بن عوف بن كليب بن يربوع بن حنظلة بن مالك ابن زيد مناة بن تميم بن مر بن أد بن طابحة بن إلياس بن مضر بن نزار ابن معد بن عدنان التميمي است[1] که در سال بیست و هشت هجری در یمامه به دنیا آمد. وی از قبیله بنی­تمیم و دارای کنیه ابوحرزه بود.[2]
 به جهت علاقه وافر او به خاندان اموی و مدح­هایی که از سوی او برای معاویه بن ابوسفیان و پسرش و سایر خلفای بعد از وی نقل شده است و همین طور به جهت مخالفت او با فرزدق شاعر معروف و شیعه اهل بیت، می­توان گفت که جریر از مخالفین خاندان آل­البیت بوده است؛ هر چند که از وی در مورد اهل بیت چیزی نقل نشده است.
 
انساب و خاندان جریر بن عطیه
پدر او عطیه، از افراد متوسط قبیله خود بود که با لقب خطفی معروف بود. وی وضع مالی خوبی نداشت و در شمار افراد فقیر و مستمند قبیله بود. مادر وی ام­قیس دختر معیذ از قوم بنی­کلیب بود که بعد از معروفیت جریر در شعر و شاعری به او ام­جریر می­گفتند. فرزدق نیز به مادر جریر لقب ام­مراغه را در اشعارش داده است که نشان می­دهد یکی از القاب مادر جریر ام­مراغه بوده است.[3] زبیدی نیز در کتابش لقب ام­حِقّه را به مادر جریر داده است.[4] نکته جالبی که در این باره نقل شده این است که مادر جریر هفت ماه بر وی باردار بود و جریر هفت ماهه به دنیا آمد.[5] در مورد وضع جسمانی او در منابع اطلاعات زیادی وجود ندارد؛ اما به جهت زود به دنیا آمدن او می­توان گفت که در دوران نوزادی بسیار ضعیف بوده است. این مطلب را فرزدق نیز در شعرش تأیید می­کند؛ «و انت ابن صغری لم تتم شهورها».[6]
اولین همسر او خالده بنت سعد بود. این بانو همان امّ­حَرزه است که مرگ اندوه‌زایش، انگیزۀ پرداختن مرثیه‌ای سخت زیبا و مشهور شد.[7] از دیگر زنان زندگی او که نامشان به ما رسیده، کنیز زیبایی به نام اُمامه بود که حجاج به وی بخشیده بود.[8] البته زنان دیگری همچون سلمى، زرّه، دیلمیه... نیز بودند که در طول حیاتش آنان را به عقد خود درآورده بود. این زنان فرزندان بسیار برایش آوردند[9] که برخی از آنان راوی اشعار پدر بودند و برخی دیگر خود شاعری پرآوازه گشتند.[10]
جریر بن عطیه ده فرزند داشت که هشت پسر و دو دختر بود[11] که از جمله پسرانش نوح، بلال، عکرمه و حرزه است و نام یکی از دخترانش نیز ام­مسحل است[12] که در این بین، معروف­ترین فرزند او بلال بن جریر بود که همچون پدر از شاعران به نام عرب است که در کتب مختلف ذکری از او به میان آمده است.[13] در میان خاندان او شعرای زیادی بودند به عنوان نمونه نوه­ها و پسر عم جریر نیز شاعر بودند.[14]
از جمله خصوصیاتی که درباره او در منابع آمده این است که وی دارای اخلاقی عوامانه و رعیتی بود و برخورد فردی بدطینت و فرومایه را داشت.[15] حتی در الاغانی آمده است که وی مورد عاقّ پدر خود قرار گرفت.[16] وی را نخستین کس در اسلام می­دانند که ریش خود را با زعفران زرد کرد.[17] او فردی خوش سلیقه و موزون طبع بود و اشعار زیادی به صورت بدیهه­گویی و مضمون جوی از او نقل شده است.[18] با این حال وی دارای روحیه­ای لطیف و فردی عاطفی بود همانطور که در برخی منابع آمده است مبنی بر این که روزی جنازه­ای از کنارش عبور دادند و جریر برای آن جنازه بسیار گریست.[19]
 از دیدارهایی که وی با خلفای اموی داشت و چاپلوسی­ها و رک­گویی­هایی که وی در حضور خلفای اموی بیان می­کرد می­توان گفت که وی فردی بخیل بود و بسیار از فقر مالیش شکایت می­کرد همانطور که در قضایای دیدارش با خلفا که بعداً خواهد آمد و همچنین در بسیاری از اشعارش آشکار است. جاحظ نیز در کتابش آورده «و من الامُ من جریر بن الخطفی و ابخل» که نشان از بخیل بودن جریر دارد. در کنار این اوصاف، در مورد او بیان شده است که وی فردی ترسو بوده و از والیان و حاکمان اموی خوف و ترس داشته است و این که در وجود او شی­ای از ترس نهفته بوده است.[20]
 
شعر و جریر بن عطیه
نخستین بارقه‌های نبوغ شاعری از همان کودکی در وی ظاهر شد و بنا به روایات نیمه افسانه‌ای، نخستین ابیات هجوآمیز خود را در دفاع از حقوق قبیله و در پاسخ به اشعار غسان بن ذهیل سلیطی سرود.[21] اما آنچه نخستین‌بار شهرتی برای جریر به ارمغان آورد، اشعاری بود که در جوانی در مذمت بخل پدر خویش سرود و یزید بن معاویه آنها را به خود نسبت داد و برای معاویه برخواند که به خاطر آن عطای خوبی دریافت کرد.
در میان شعرای صدر اسلام نام سه نفر در منابع آمده است که هم­عصر بودند و در شعر و شاعری با یکدیگر رقابت داشتند. گفته شده است که متقدمان شعرای اسلام این سه نفر بودند: جریر بن عطیه، فرزدق و اخطل، که بسیاری قائلند که جریر نسبت به دو نفر دیگر شاعرتر و با ذوق­تر بوده است.[22]
اشعار او به حدی در میان مردم محبوبیت داشت که در برخی مسائل تاریخی به اشعار او اسناد داده می­شد، به عنوان مثال در تاریخ طبری در جریان نسب شناسی کیومرث آمده است که کیومرث از نسل اسحاق نبی و از فرزندان ابراهیم پیامبر است و برای علت سخنانشان اشعار جریر را شاهد آوردند: «و پسران اسحاق شيران نر» «كه حمايل مرگ گيرند و زره پوشند» «وقتى نسب معين كنند» «سپهبد را از خويش دانند» «و كسرى و هرمزان و قيصر را نيز بشمارند» «كتاب و پيمبرى از ايشان بود» «و در استخر و شوشتر پادشاهى داشتند»، «ما و بزرگان فارس يك پدر داريم» «و از دنباله آن باك نداريم» «پدر ما خليل خداست و خدا عز و جل پروردگار ماست» «و از موهبت و حشمت خداى خشنوديم».[23] لذا با بیان این اشعار به انتساب ایرانیان بر یمنیان تفاخر می­کردند و ایرانیان خود را از نسل ابراهیم نبی(ع) می­دانستند.[24] هر چند که بسیاری از ایرانیان این نظر را قبول نداشتند که در رد آن می­گفتند: جرير بن عطيه از كجا چنين دانشى يافته كه گفتارش مدرك قرار گيرد، به ويژه از اين جهت كه همه آن پادشاهان را پسران اسحق به شمار آورده است![25]
در مورد اشعارش آمده است که وی به چند سبک شعر می­گفت و برخی اشعار طولانی و قصیده نیز از او نقل شده است. با این حال او بیشتر در غزل معروف است. او بزرگ­ترین شاعر غزل سرا در میان مردم می­دانند.[26] از جمله اشعار معروف او شعری بود که در مرگ زبیر بن عوام گفت: «مصيبت بزرگ مصيبت كسى است كه گور او در وادى السباع و كشتارگاه اوست، چون خبر مرگ زبير رسيد باروهاى مدينه و كوه­ها به زانو در آمدند و فرو ريختند، دختران زبير در ماتم گريستند؛ ولى گريه بر كسى كه آن را نمى‏شنود بازتابى ندارد.»[27]
در کتاب المنتظم در وصف جریر آمده است که وی در فنون شعر سرآمد روزگار خود بود و از فرزدق و اخطل در فنون شاعری قوی­تر بوده است و در الفاظ روان و سهل در اشعارش استفاده می­کرد. برخی شعر را چهار نوع می­دانند: فخر، مدح، تشبیب و هجو کردن که در همه این سبک­ها جریر بر دیگر شعرا برتری داشت.[28]
از جمله سبک­های معروف جریر در اشعارش، هجو کردن دیگران بوده است. او هم اخطل و هم فرزدق را در اشعارش هجو کرد. در ديوان جرير قصيده‏اى است در هجو اخطل شاعر هم ­روزگار او كه در بيتى از آن اخطل را كه از قبيله تغلب بوده نكوهش كرده است كه قبيله او جزيه نوروز مى‏پرداخته‏اند. شعر جرير اين است:
عجبت لفخر التغلبىّ و تغلب‏                   تؤدّى جزى النّيروز خضعا رقابها
يعنى من در شگفتم از خودستائى كسى كه از قبيله تغلب است با اين‏كه تغلب با سرافكندگى جزيه نوروز مى‏پردازد.[29]
در بسیاری از موارد نیز وجود دارد که جریر و فرزدق یکدیگر را هجو کرده­اند؛ نمونه آن در سفر حجی بود که فرزدق و جریر در آن حضور داشتند که در آن یکدیگر را هجو کردند.[30]
نکته جالب توجه این است که جریر با این همه هجوپردازی­های زیاد و افترا به هر کسی که در خلاف مسیر او حرکت می­کند، به پاکدامنی و زهد و پرهیزگاری نیز شهرت دارد و گویند که حفظ شعائر دینی و کثرت استشهاد به سروده‌های او، بر شهرت و اعتبار هنری‌اش افزوده است.[31]
 
جریر بن عطیه در دوران خلفا
طبق آن چه که در منابع موجود است، نخستین خلیفه­ای که جریر نزد او سخنی گفت یزید بن معاویه بوده است. جریر در برخی اشعارش، یزید را مورد مدح قرار می­دهد. او در زمان خلافت یزید فردی جوان بود و با وجود این که اجازه خواندن شعر در نزد یزید به او داده نشد؛ ولی به هر شکل خود را به دربار یزید رساند و  اشعارش را خواند و مورد تشویق یزید قرار گرفت و جایزه خوبی از یزید به خاطر اشعارش دریافت نمود که در بالا به آن اشاره شد.[32]
 بعد از یزید وی درباره سایر خلفای اموی نیز مدح و ثناهای فراوانی در اشعارش به کار برد.[33]
هم‌زمان با قیام فرزندان زبیر در عراق در سال شصت و سه هجری، قبیله جریر به جانب‌داری از زبیریان برخاستند. اما در دیوان شاعر قصیده‌ای نمی‌توان یافت که وی در آن، موضع خود را آشکارا در قبال این قیام روشن سازد و یا فرزندان و والیان زبیری را ستوده باشد. بلکه حمایت جریر از زبیریان را تنها از خلال هجاهایی که میان او و فرزدق مبادله می‌شد، می‌توان دریافت.
در دوران عبدالملک بن مروان، جریر به دربار او رفت و به او گفت که من در مدح تو سه بیت شعر گفتم که هر بیت آن هزار درهم می­ارزد. عبدالملک اجازه داد اشعارش را بخواند بعد از آن به وی سه هزار درهم جایزه داد.[34] زمانی که عبدالملک درگذشت و ولید بن عبدالملک به خلافت رسید نزد او نیز اشعاری را خواند و جایزه دریافت کرد. چنین کاری را در زمان خلافت سلیمان، یزید و هشام بن عبدالملک نیز انجام داده بود.
در کل صفت بخیل بودن و گدایی او تا آخر عمر با او بود و لذا برای کسب درآمد اشعاری در مدح خلفا می­گفت و از این راه کسب درآمد می­کرد. زمانی که عمر بن عبدالعزیز به خلافت رسید طبق رسم همیشگی اشعاری را سرود و به دربار خلیفه رفت تا انعامی از او دریافت کند. او برای رسیدن به مقصودش دست به هر کاری می­زد و برای راضی کردن دیگران اشعاری در مدح آنان می­سرود و وقتی از دست کسی خشمگین می­شد او را هجو می­کرد و اشعاری در ذم وی بیان می­کرد. او برای رفتن به نزد عمر بن عبدالعزیز نزد عون بن عبدالله از نزدیکان عمر رفت و این اشعار را گفت:
اى مردى كه عمامه‏ات در حال فرو افتادن است/ امروزه روزگار توست، در حالى كه روزگار من گذشته است/ هنگامى كه خليفه ما را ديدى به او بگو/ من بيرون دار الاماره همچون شاخى هستم كه به زنجير گرفتار شده‏ام/ زنجيرها را از من بگشا، مدت زيادى است كه اسيرم/ مدت‏هاست كه خانه و خاندانم از من آگاهى ندارند.[35]
این اشعار باعث شد عون ضامن جریر برای دیدار با خلیفه شود و چون عمر در ابتدا اجازه مخصوص به او نداد عون به عمر گفت که اگر اجازه ندهی از دست زبان او آسایش نخواهی داشت که عمر به او اجازه داد. جریر وقتی وارد شد گفت: سلام بر تو باد اى اميرالمؤمنين، خلفاى پيشين همواره به من انواع بخشش‏ها مى‏كردند. چون نيازمند هستم نزد تو آمده‏ام. جرير پس از آن اشعار زير را گفت: «سخنان التماس گونه من طول كشيد/ خدايا، پايه‏هاى دين و زندگى مردم را استوار دار/ به درستى كه ما خواهان كسى هستيم كه فريادرس ما باشد/ تا جايى كه اميد چندانى به آمدن‏ باران نداريم/ آيا تلاش و فتنه‏اى كه نازل شده است، به ياد آورم/ يا آنچه را كه از حوادث پيرامون مى‏دانم/ پس از تو ديگر به تنگدستى و بردگى نخواهم افتاد ... »[36]
بعد از خواندن اشعارش به صراحت گفت که تو هم مثل دیگر خلفا به من چهار هزار دینار و مرکب و لباس­های رنگارنگ بده که نشان از طمع و حریص بودن او دارد. اما عمر به او چهار دینار داد اما او را راضی و خشنود کرد. با این وجود جریر گفت: از نزد خليفه‏اى آمده‏ام كه به فقيران مى‏دهد و به شاعران نمى‏دهد، ولى من از او راضى و خشنود هستم.[37]
این خصلت بد که دامنگیر جریر تا آخر عمرش بود حتی نزدیک بود او را به کشتن بدهد. وی شعری در حضور حجاج بن یوسف خواند که منجر به ناراحتی حجاج شد و دستور قتل او را صادر کرد که با پا در میانی مردم قبیله مضر، جریر نجات یافت.[38] هر چند که بعد از آن از حمایت بی­چون و چرای حجاج برخوردار شد.
 
عاقبت جریر بن عطیه
در مورد سال دقیق مرگ جریر بین مورخین اختلاف است؛ اما بیشتر اقوال سال صد و ده هجری را سال وفات او می­دانند. از جمله آن کتب، الانساب و الاعلام هست که سال وفات او را سال صد و ده هجری بیان کرده­اند.[39] چهل یا هشتاد روز بعد از مرگ جریر، فرزدق نیز درگذشت.[40] با این اوصاف جریر در زمان مرگش حدود هشتاد و دو سال سن داشت. وی در شهر یمامه به دنیا آمد و در همانجا نیز دار فانی را وداع گفت.[41]
 


[1]- السمعانى، أبو سعيد عبد الكريم بن محمد بن منصور التميمي، الأنساب، تحقيق عبد الرحمن بن يحيى المعلمى اليمانى، حيدر آباد، مجلس دائرة المعارف العثمانية، 1382، ج5، ص 163
[2]- الزرکلی، خیر الدین، الاعلام قاموس تراجم لاشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت، انتشارات دارالعلم للملایین، سال 1989م، ج2، ص 119
[3]- الذهبى، شمس الدين محمد بن احمد، تاريخ الاسلام و وفيات المشاهير و الأعلام، ، تحقيق عمر عبد السلام تدمرى، بيروت، دار الكتاب العربى، 1413، ج7، ص 41
[4]- الزبیدی، تاج العروس، ج13، ص 85
[5]- بلاذرى، أحمد بن يحيى بن جابر، جمل من انساب الأشراف، تحقيق سهيل زكار و رياض زركلى، بيروت، دارالفكر، 1417، ج12، ص 209
[6]- امین طه، نعمان محمد، جریر حیاته و شعره، قاهره، مکتبه الدراسات الادبیه، ص 177
[7]- جریر، دیوان، به کوشش محمداسماعیل صاوی، قاهره، 1924م، ص 199- 210
[8]- اصفهانی، ابوالفرج، الاغانی، قاهره، 1963م، ج8، ص 75و76
[9]- طه، نعمان محمد، شرح دیوان جریر، قاهره، 1971م، ج1، ص 12
[10]- اصفهانی، پیشین، ج8، ص 82- 83
[11]- ابن الجوزى، أبو الفرج عبد الرحمن بن على بن محمد، المنتظم فى تاريخ الأمم و الملوك، تحقيق محمد عبد القادر عطا و مصطفى عبد القادر عطا، بيروت، دار الكتب العلمية، 1412، ج7، ص 144
[12]- ابن حزم، جمهرة أنساب العرب، تحقيق لجنة من العلماء، بيروت، دار الكتب العلمية، 1403، ص 225و 226
[13]- الزرکلی، پیشین، ج2، ص 72
[14]- بلاذری، انساب الاشراف، همان، ج5، ص 163
[15]- امین طه، پیشین، ص 179
[16]- اصفهانی، ابوالفرج، الاغانی، قاهره، طبعه دارالکتب المصریه، ج7، ص 66
[17]- راوندی، مرتضی، تاریخ اجتماعی ایران، تهران، انتشارات نگاه، 1382، ج2، ص 153
[18]- جرفادقانى، ابو الشرف ناصح بن زفر، تاريخ يمينى، تحقيق جعفر شعار، تهران، علمى و فرهنگى، 1374ش، ص 507
[19]- بلاذری، انساب الاشراف، همان، ج 12، ص 212
[20]- الحر، عبدالمجید، جریر، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1412، ص 53
[21]- ابوعبیده، معمر، النقائض (نقائض جریر و فرزدق)، به کوشش بوان، لیدن، 1905م، ج1، ص 2- 3
[22]- مستوفى قزوينى، حمد الله بن ابى بكر بن احمد، تاريخ گزيده، تحقيق عبد الحسين نوايى، تهران، امير كبير، 1364ش، ص 708
[23]- طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، نشر اساطیر، سال 1375ش، ج1، ص 288
[24]- مسعودي، أبو الحسن على بن حسين، التنبيه و الإشراف، ، ترجمه ابو القاسم پاينده، تهران، علمى و فرهنگی، 1365ش، ص 101
[25]- ابن اثیر، كامل تاريخ بزرگ اسلام و ايران، ترجمه ابو القاسم حالت و عباس خليلى، تهران، مؤسسه مطبوعاتى علمى، ج2، ص 170
[26]- حنبلی دمشقی، ابن العماد شهاب الدين ابو الفلاح عبد الحي بن احمد العكري، شذرات الذهب في اخبار من ذهب، تحقيق الأرناؤوط، دمشق - بيروت، دار ابن كثير، 1406، ج2، ص 55، پاورقی
[27]- ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران، فرهنگ و اندیشه، 1374ش، ج3، ص 98
[28]- ابن الجوزی، پیشین، ج7، ص 144
[29]- جریر، پیشین، ص 51-54
[30]- ابن الجوزی، پیشین، ج7، ص 145
[31]- جاحـظ، عمرو، البرصان و العـرجان، به کوشش عبدالسلام محمد هارون، بیروت، 1990م ، ص 59- 60
[32]- بلاذری، انساب الاشراف، پیشین، ج5، ص 293
[33]- ابن تغری بردی، جمال الدین ابوالمحاسن یوسف، النجوم الزاهره فی ملوک مصر و القاهره، مصر، وزارة الثقافة و الارشاد القومی، بی تا ج1، ص 269
[34]- ابن الجوزی، پیشین، ج7، ص 145
[35]- بلاذری، انساب الاشراف، پیشین، ج8، ص 134
[36]- دینوری، ابن قتیبه، امامت و سياست (تاريخ خلفاء)، ترجمه سيد ناصر طباطبايى، تهران، ققنوس، 1380ش، ص 324
[37]- همان، ص 326
[38]- مسعودی، ابوالحسن علی بن الحسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی، 1374، ج2، ص 155
[39]- الزرکلی، پیشین، ج2، ص 119؛ السمعانی، پیشین، ج8، ص 19
[40]- مستوفی قزوینی، پیشین، ص 710
[41]- بلاذری، انساب الاشراف، همان، ج12، ص 211

 

 


3/5 - (3)
 
 
 
1398/07/02
 
 فروشگاه كتب پژوهشكده
 سايت احكام
 سايت مهندسي فرهنگي
 سايت پژوهش هاي معنوي
 سايت پژوهه تبليغ
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 زندگينامه مراجع,انديشمندان و علماي شيعه
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  برای مشاهده سایت گروه فناوری اطلاعات کلیک کنید