در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 به نظر شما فرهنگ نامه علوم اسلامي و انساني، تا چه ميزان در فرايند اسلامي كردن علوم انساني موثر است؟
 زياد (2745)
 متوسط (1481)
 كم (1859)
 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  فرق اسلامي در دوره بني اميّه (2)
نویسنده :  زينب ابراهيمي
كلمات كليدي  :  خوارج، معتزله، قدريه، جبريه، مرجئه

خوارج:

 خوارج جمع خارجی و در اصطلاح عام به معنای سرکشی و شورش علیه امام مورد پذیرش مسلمانان است،[1] و در معنای خاصّ به دومیّن اختلاف میان مسلمانان اشاره دارد که در سال‌های 36 و 37 هجری پس از جنگ صفین و پذیرش حکمّیت رخ نمود و منجر به پیدایش فرقه‌ای مستقل به نام خوارج گردید که بر ضد امام علی(ع)، معاویه و پذیرش حکمیت شوریدند و با امام جنگیدند.[2] بازماندگان خوارج پس از نبرد نهروان در عراق و دیگر مناطق اسلامی به فعالیّت خود ادامه دادند.[3] در دوران خلافت چند ماهه امام علی­(ع)، تحرکات این گروه در کوفه و بصره متمرکز شد. با شهادت امام علی(ع) به دست ابن ملجم مرادی، یکی از خوارج، و به قدرت رسیدن معاویه و چیرگی‌ وی بر سراسر قلمرو اسلامی خوارج دوره‌ای از جنگ‌های نامنظم را از سال 40ق. تا پایان خلافت امویان بر علیه امویان سازمان دهی کردند، و از جدی‌ترین مخالفان سیاسی امویان محسوب می‌شدند.[4] این فرقه در طول حیات خود بتدریج از فرقه‌ای سیاسی - نظامی به فرقه‌ای اعتقادی – مذهبی تحول و به شاخه‌های مختلف انشعاب یافت.

محکمه، حکمیه، حروریه، مارقه، وهبین، شراة از دیگر نامهای این فرقه است.

خوارج به شش فرقه‌ی اصلی؛ ازارقه، نجدیه، صفریه، عجاردة، اباضیه و ثعالبیه تقسیم می‌شوند. [5]

 

مهمترین اصول اعتقادی خوارج

الف) نظریه تکفیر: همه‌ی خوارج به اتفاق آراء مرتکب کبیره را کافر می‌دانستند.[6] از این عقیده که در تقابل با عقاید شیعه و مرجئه و معتزله است،[7] و فرقه‌های مرجئه و معتزله در واکنش به آرای خوارج شکل گرفتند، دو فرع ناشی می‌شود:

1)   چنانچه خلیفه یا امام (تعبیر رایج در ادبیات کهن دینی) گناه کبیره‌ای انجام دهد، مسلمان نیست و قیام بر ضد او نه تنها یک حق بلکه اقدامی واجب است.[8]

2)   خوارج سرزمینی را که تحت حاکمیّت چنین امامی است، سرزمین کفر می‌دانستند و ریختن خون مردمان ساکن در آن را جایز می‌شمردند و بر اساس این دیدگاه به کشتار مردم می‌پرداختند.[9]

ب‌) نظریه‌ی خلافت: از دیدگاه خوارج تعیین خلیفه نه از طریق نص و نه استخلاف و نه بر اساس قریشی بودن، بلکه از طریق انتخاب مردم انجام می‌پذیرد و پس از واگذاری رهبری به او، وی حق ندارد کسی را به تحکیم و داوری در کار حکومت بگمارد.[10]

بر این اساس خلافت ابوبکر و عمر و نخستین سالهای حکومت عثمان درست بوده و عزل عثمان پس از آن که در کار حکومت به بدعت گرایید، واجب بود. درباره‌ی امام علی(ع) نیز عقیده داشتند خلافت امام صحیح و پذیرفته شده است و فقط در تحکیم خطا کرده و به همین سبب کافر شده است.[11]

از دیگر اندیشه‌های خوارج برابری میان عرب و موالی در حقوق و تکالیف و خلود گناهکاران در جهنم و ... است.[12]

 

مرجئه:

کلمه مرجئه اسم فاعل از مادّه‌ی ارجاء و ارجاء در لغت به معنای به تأخیر افکندن و نیز امید دادن به کسی[13] و در اصطلاح به تأخیر افکندن عمل از نیّت و جدایی ایمان از عمل است. از این رو ارجاء به تأخیر انداختن داوری درباره‌ی مرتکبان کبیره تا روز قیامت و نیز تأخیر امام علی(ع) از اولین جانشین پیامبر به چهارمین خواهد بود.[14]

چهار گروه اصلی مرجئه عبارتند از: مرجئه جبریه،‌مرجئه قدریه، مرجئه خالصه و مرجئه خوارج.[15]

هر چند ارجاء به معنای بی‌طرفی سیاسی در اواخر دوره‌ی عثمان و به دنبال جنگ‌های میان مسلمانان رخ نمود، امّا بروز آن به روزگار حکومت امویان، اواخر قرن اوّل هجری، و در تقابل با آراء خوارج و معتزله باز‌می‌گردد و در واقع نوعی تسامح دینی را در برابر تندروی‌های دینی و سیاسی خوارج تجویز می‌کرد. مرجئه بر خلاف خوارج معتقد بودند که هیچ مسلمانی با ارتکاب به کبیره ایمان خود را از دست نمی‌دهد و مؤمن به شمار می‌رود.[16] پیدایش این فرقه در کوفه و نخستين كسى كه در مورد مذهب كلامى مرجئه سخن گفته حسن فرزند محمد حنفیه بوده است.[17]

خلفای اموی از دیدگاه تسامح جویانه مرجئه که در صدد برقراری آرامش در میان مسلمانان بود، به خوبی بهره برده بردند. زیرا نظریه ‌پردازان این فرقه آشتی و کنار آمدن با بنی امیّه را درست می‌دانستند. از آن رو که خلفای اموی مسلمان هستند و ارتکاب به کبیره آنان را از دایره‌ی مسلمانی خارج نمی‌کند و قیام بر ضدّ آنان جایز نیست.[18]

به گزارش نوبختی مرجئه کلامی به چهار گروه‌ منشعب شدند:1) گروه نخست مرجئیان خراسان بودند که به جهمیه، پیروان جهم بن صفوان، اطلاق می‌شد و بیشتر از همه در عقیده‌ی ارجاء غلو کردند.[19] گروه دوم پیروان غیلان بن مروان، مرجئه شام هستند. گروه سوّم مرجئه عراق و پیروان عمرو بن قیس ماصر معروف به ماصریه هستند.[20]

از فرقه‌های مهم مرجئه می‌توان به رّقاشيّة، زياديّة، كراميّة و معاذيّة اشاره کرد.[21]

 

قدریه:

قدریه نامی است که بر طرفداران اختیار انسان نهاده شد. مسأله‌ی جبر و اختیار انسان در افعال خویش سومین اختلاف در مناظرات کلامی میان مسلمانان بود‌ که در اواخر دوران صحابه رخ نمود و به پیدایش فرقه جبریه و قدریه انجامید.[22] حسین عطوان درباره‌ی علت پیدایش این فرقه می‌گوید: قدریه پس از آموزش در دامن مرجئه به موضع منافقانه و تسلیم آنان در برابر امویان اعتراض کردند و از مرجئه جدا شدند و مسائل مذهبی چون ایمان و کفر، قضا و قدر و صفات خدا را از قرآن برگرفته و به بحث و تفکر درباره‌ی آن پرداختند.[23]

 

اندیشه‌ها:

محوری‌ترین اندیشه قدریه مسأله اختیار انسان و آزادی او در افعال خير و چه شر خویش است، و معتقد بودند انسان بر آنچه مى‏كند ثواب و عقاب مى‏بيند و خداى تعالى منزه از اين است كه به او شر و ستمی نسبت داده شود. و به همین دلیل قضا و قدری را که به نفی آزادی و اثبات جبر می‌انجامید، منکر بودند.[24] زیرا امویان افعال انسان را قضا و قدر الهی و انسان را فاقد اختیار و قدرت تصمیم‌گیری در انجام آن قلمداد می‌کردند، تا بدین وسیله به توجیه ستم و فساد خویش بپردازند.

قدّریه ایمان را شناخت اکتسابی خداوند می‌دانستند[25] و معتقد بودند که خداوند با هیچ یک از آفریدگان همانندی ندارد و کلام او مخلوق است. این گروه که کلام خداوند را مخلوق می‌دانستند بعدها به جهمیه مشهور شدند.[26]

این گروه معتقد به برابری مسلمانان در حقوق و تکالیف بودند و با تبعیضها و تفاوت­های نژادی میان عرب و موالی مخالفت می‌ورزیدند.[27] از این رو این فرقه به دلیل اندیشه‌های مساوات خواهانه از یک سو و نفی برتری عرب بر دیگر اقوام، مورد کینه‌ی خلفای اموی بوده‌ و اکثر رهبران آن به دست خلفا و کارگزاران اموی کشته شدند.[28]

قدریه بر اساس اندیشه‌های مساوات خواهانه، خلافت را نه خاص قریش و یا عرب و یا اراده ازلی و تقدیر خداوند، بلکه به خلافت شورایی، یعنی تعیین خلیفه توسط مردم معتقد بودند. زیرا خلفای اموی حکومت خویش بر مردم را خواست و تقدیر خدا قلمداد می‌کردند.[29]

 

جبریه:

جبریه اصطلاحی است که متکلمین بر طرفداران عقیده جبر نهاده‌اند و در واقع نفی فعل اختیاری از انسان و انتساب تمام افعال به خداست.

جبریه بر دو گروه بودند: جبریه متوسطه، که برای آدمی قدرتی را اثبات می‌کنند؛ امّا قدرت را در فعل او مؤثر نمی‌دانند.[30]

جبریه خالصه، که هیچ قدرت و اراده‌ای برای انسان قائل نیستند و تمام افعال انسان را به خدا نسبت می‌دهند. ریشه‌های این اندیشه در شام و عراق در قرن نخست هجری یافت شده است.[31]

نخستین فرقه‌ای که جبریه خوانده شدند، مرجئه جبریه بودند و برجسته‌ترین شخصیّت این فرقه جهم بن صفوان بوده است.[32]

مرجئه جبریه در ایمان به ارجاء و درباره‌ی اعمال به جبر معتقدند و به نام سردسته این گروه مرجئه جهمیه نیز نامیده شده‌اند.[33]

 

اصول اندیشه‌ی جبریه

جبر: جهم فاعلی غیر از خدا در عالم نمی‌دید و نسبت دادن افعال به مردم را از روی مجاز می‌دانست و عقیده داشت که بندگان در كارهايى كه بديشان نسبت داده مى‏شود همچون درختهايى هستند كه از باد به جنبش درمى‏آيند.[34] بدین ترتیب او قائل به جبر و اندیشه‌اش در این ‌باره نزدیک به اشاعره و در تقابل با جعد که قدری مسلک بود، قرار می‌گرفت.[35]

نفی صفات: جهم صفاتی که مخلوقات را با آن توصیف می‌کنند ‌از خداى نفى مى‏كرد. بنابراین خدا را نمی‌توان موجود، شیء، عالم و حیّ نامید و خدا را تنها با صفاتی چون قادر، فاعل و خالق که مختص خداست می‌توان توصیف کرد. همچنین او خدا را منشى‏ء و ايجاد كننده شى‏ء مى‏دانست و اين انديشه را از بيم گرفتارى به تشبيه اختيار كرده بود.[36]

نظریه‌ی مخلوق بودن قرآن: جهم با نفی هر قدیمی جز ذات پروردگار نظریه‌ی مخلوق بودن قرآن را ابداع کرد. هر چند این نظریه‌ی جهم را بر گرفته از جعد بن درهم می‌دانند.  [37]

از دیدگاه جهمیه خداوند متکلم به معنی حقیقی نیست؛ زیرا کلام صفت بشر است و برای کسی امکان‌پذیر است که جان، صورت، دست و گوش و چشم و جز آن دارد. بنابراین کلام خداوند حادث و البته او خود ازلی است. جهم در اثبات این نظریه علاوه بر دلایل عقلی، به آیاتی از قرآن کریم نیز استناد جسته است.[38] 

 

معتزله:

مکتب اعتزال از کهن‌ترین فرقه‌هایی است که در روزگار شکوفایی تأثیری ژرف و شگرف در تاریخ اسلام بر جای نهاد. پیروان این مکتب به اصحاب عدل و توحید نیز مشهورند.[39]

اعتزال به معنای کناره­گیری و دوری گزیدن برخی از برخی دیگر است.[40] در فرهنگ اسلامی این اصطلاح نخستین بار بر گروهی سیاسی اطلاق ‌شد که از ورود در جنگ‌ها و منازعات سیاسی دوران خلافت امیرالمؤنین علی(ع) خودداری و به همین دلیل معتزله (سیاسی) نامیده شدند. چنان که دینوری کناره‌گیران از جنگ جمل را با عنوان و قد کانوا اعتزال الحرب یاد کرده[41] و نوبختی نیز از این جماعت با نام معتزلة (فسمو المعتزله) نام می‌برد.[42] برخی نیز معتزلیان سیاسی را بر کناره‌گیران از امام حسن(ع) اطلاق کرده‌اند.[43]

ظهور خوارج پس از ماجرای حکمیّت،[44] تبعات زیانباری برای جامعه مسلمین در پی داشت. از یک سو خوارج جز هم مسلکان خود، تمامی امّت اسلامی را کافر و ریختن خون آنان را مباح می‌شمردند[45] و از دیگر سو مرجئه ایمان را جدا از عمل و مرتکب کبیره را مؤمن مى‏دانستند.[46] هنگامی که از حسن بصری در این­باره پرسش شد، وی مرتکب کبیره را منافق خواند، امّا واصل بر این عقیده بود که مرتکب کبیره را نمی‌توان کافر خواند چون او به توحید اقرار کرده و بلکه فاسق است و فسق حد وسط میان ایمان و کفر است و فاسق اگر بدون توبه بمیرد، در دوزخ مخلّد خواهد بود. این نظریه به «منزلة بین المنزلتین» شهرت یاقت.[47]

این اختلاف موجب کناره­گیری واصل و پیروانش از حسن بصری شد، از این رو معتزله نامیده شدند.[48]

 

اصول مذهب اعتزال:

کلیات آموزه­های این مذهب بر پنج اصل استوار است:

1)   اصل توحید: این اصل از بنیادی‌ترین اصول معتزله است. توحید به توحید ذاتی، صفاتی و افعالی تقسیم می‌شود. توحید ذاتی به معنای ذات یگانه و بی­مانند پروردگار مورد پذیرش تمامی فرقه‌های اسلامی است. توحید صفاتی که نخستین بار از سوی واصل بن عطا مطرح شد، بعدها از سوی پیروان وی به پذیرش صفات ذات و انکار صفات زاید بر ذات الهی منجر شد، زیرا به اعتقاد این گروه، صفات زاید بر ذات به تعدد قدیم و تعدد خدایان می‌انجامید.[49] معتزله توحید ذاتی را برای مقابله با دوگانه پرستان و دهری مسلکان مطرح و صفات زاید بر ذات را برای حفاظت از مفهوم توحید و بساطت ذات الهی انکار کردند.[50] این اندیشه معتزله در برابر اندیشه‌ی صفاتیه و مجسمه قرار دارد که صفات ثبوتی را که جنبه‌ی جسمانی نیز داشت از قبیل هیأت و وجه به معنای ظاهری آن پنداشتند[51] و به خداوند نسبت دادند. ازاین رو معتزله اشاره‌ها و تصریحات قرآن را در این باره به عینیت تمام صفات با ذات مقدس پرودگار تأویل کردند.[52]

2)   اصل عدل: تمام فرق اسلامی عدل را به عنوان یکی از صفات الهی پذیرفته‌اند، امّا تفسیری که از این مفهوم صورت می‌گیرد، متفاوت است. معتزله و امامیه به حسن و قبح عقلی معتقدند. یعنی افعال در ذات خویش صرف نظر از دستور شرع، خوب یا بد هستند و عقل آدمی قادر به داوری درباره‌ی آنهاست. بنابراین عدل نیکو و واجب و ظلم قبیح و نارواست و چون خداوند از هر گونه امر قبیح مبرّاست، پس افعال او بر طبق عدل است و مرتکب ظلم نمی‌شود. معتزله از این تفسیر به انکار جبر و اثبات اختیار برای انسان و ردّ توحید افعالی مورد قبول جبریه (از اسلاف اشاعره) می­‌پردازند. زیرا جبریه خداوند را فاعل همه‌ی افعال بشر دانسته و انسان را فاقد اراده و اختیار می‌دانند.

3)   منزلة بین المنزلتین: شرح آن در ضمن معرفی این فرقه گذشت.[53]

4)   وعد و وعید: این اصل مهمترین وجه افتراق میان معتزله در برابر دو گروه مرجئه و خوارج است. وعد به معنای آن چه که خداوند بر آن امر می‌کند و مستوجب پاداش و وعید به معنای آن چه که خداوند انسان را از آن نهی کرده و انجامش موجب عقوبت و عذاب است. بر این اساس عدل خداوند ایجاب می‌کند که در سرای باقی نیکوکاران را پاداش و بدکاران را کیفر دهد. يعنى خدا مرتكب گناهان كبيره را بدون توبه نمى‏بخشد و در كار وعد و وعيد خود صادق است و كلمات وى تغييرپذير نيست.[54]

5)   امر به معروف و نهی از منکر: معتزله این اصل و تمام مراتب آن را واجب دانسته و منکر آن را کافر می‌دانند و وجوب آن را بر اساس کتاب، سنت و اجماع اثبات می‌کنند. علاوه بر آن آمر باید معروف و منکر را به درستی شناخته و یقین به وقوع آن کند و نباید بر اساس ظن و گمان عمل کند.[55]

 يعنى امر به معروف و نهى از منكر بر همه مؤمنان به ترتيب استطاعتشان با شمشير يا وسايل آسانتر واجب است و مانند جهاد است و تفاوتى ميان جهاد با كافر و فاسق نيست.[56]

 

 
 
 
مطلب مرتبط
 
 
 
 

 


 

[1] . شهرستانی، ابوالفتح محمد بن عبدالکریم بن احمد، الملل و النحل، تحقیق احمد فهیمی محمد ، بیروت - لبنان دارالکتب العلمبه،ا، ج1، ص: 106

[2] . المنقرى، نصر بن مزاحم، وقعة صفين، تحقيق عبد السلام محمد هارون، القاهرة، المؤسسة العربية الحديثة، الطبعة الثانية، 1382، افست قم، منشورات مكتبة المرعشى النجفى، ص:211 به بعد؛ الملل و النحل، ص: 106 به بعد؛ ابن خلدون، عبد الرحمن بن محمد، ديوان المبتدأ و الخبر فى تاريخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوى الشأن الأكبر، تحقيق خليل شحادة، بيروت، دار الفكر، ط الثانية، 1408/1988، ج‏3،ص:178

[3] . الدينورى، ابو حنيفه احمد بن داود، الأخبار الطوال، تحقيق عبد المنعم عامر مراجعه جمال الدين شيال،قم، منشورات الرضى، 1368ش.ُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّ ص:205 - 206

[4] . ابن قتيبة الدينوري، أبو محمد عبد الله بن مسلم، الإمامة و السياسة، تحقيق علي شيري، بيروت، دارالأضواء، ط الأولى، 1410/1990.،ج‏1،ص:179؛ ابن الأثير، عز الدين أبو الحسن على بن محمد، أسد الغابة فى معرفة الصحابة، بيروت، دار الفكر، 1409/1989.ُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّ،،ج‏2،ص:25 و ج‏3،ص:616 – 617؛ ابن كثير الدمشقى، أبو الفداء اسماعيل بن عمر البداية و النهاية، بيروت، دار الفكر، 1407/ 1986.ُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّ،ج‏8،ص:261

[5] . بغدادی، ابومنصور عبد القاهر بن طاهر تمیمی، الفرق بین الفرق، تحقیق و تصحیح محمد محی الدین عبدالحمید، مصر[قاهره]: مکتبة محمد صبیح و اولاده، بی تا، ص: 45؛ الملل و النحل، ص: 107

[6] . المقدسى، مطهر بن طاهر، البدء و التاريخ، بور سعيد، مكتبة الثقافة الدينية،بى تا.ُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّ، ج‏5،ص:142؛ ابن العبرى، غريغوريوس الملطى، تحقيق انطون صالحانى اليسوعى، بيروت، دار الشرق، ط الثالثة، 1992.ُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّ، ص:97

[7] .  البدء و التاريخ، همان؛ المسعودي، أبو الحسن على بن الحسين بن على، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقيق اسعد داغر، قم، دار الهجرة، چ دوم، 1409.ُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّ، ج‏3،ص:138

[8] . مقدسى، مطهر بن طاهر، آفرينش و تاريخ، ترجمه محمد رضا شفيعى كدكنى، تهران، آگه، چ اول، 1374ش.ُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّ،ج‏1،ص:94؛ مروج‏الذهب،ج‏3،ص:138

[9] . این کشتارها در طول حیات سیاسی خوارج وجود داشته است. ر.ک. الأخبارالطوال،ص:205؛ تاريخ‏ابن‏خلدون،ج‏2،ص:639؛ و ج‏3،ص:182                        

[10] . اشعری، ابو الحسن علی بن اسماعیل، مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، تحقیق محیی الدین عبدالحمید، قاهره، مکتبة النهضة المصریه، 1369ق، ج1، 157؛الملل و النحل، ص: 108 – 109؛ 119

[11] . الملل و النحل، ص: 110 - 111 دو خط آخر 110 به بعد

[12] . الملل و النحل، ص: 108؛ بغدادی، الفرق بین الفرق، ص: 73 - 74

[13] . لسان‏العرب، جلد 1، صفحه‏ى 83

[14] . شهرستانی،الملل و النحل، ج1،ص: 137؛ تاريخ‏مختصرالدول،متن،ص:97

[15] . الملل و النحل، ج1، ص: 137؛

[16] . البدءوالتاريخ،ج‏5،ص:142

[17] . الطبقات‏الكبرى،ج‏5،ص:68؛ الملل و النحل، ج1، ص: 141

[18] . امین، احمد، ضحی الاسلام، قاهره، مکتبة النهضة المصریة، 1962م، ج3، ص:  325

[19] . ر.ک. المقدسى، مطهر بن طاهر، البدء و التاريخ، بور سعيد، مكتبة الثقافة الدينية،بى تا، ج‏5،صص:142- 144؛ ابن اثير جزرى‏،‏النهاية في غريب الحديث و الأثر، قم اسماعيليان‏1367 ش‏ چاپ چهارم ، ج‏5، ص:146؛ الملل و النحل، ج1، ص: 73 - 74

[20] . النوبختی، الحسن بن موسی، فرق الشیعه، بیروت - لبنان، دارالاضواء، 1984م، ص: 6 – 7؛ ابن قتيبة، أبو محمد عبد الله بن مسلم، المعارف، تحقيق ثروت عكاشة، القاهرة، الهيئة المصرية العامة للكتاب، ط الثانية، 1992.ُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّ ص:625

[21] . البدءوالتاريخ،ج‏5،ص:144 - 145

[22] . بغدادی، الفرق بین الفرق، ص: 18- 19؛ الملل و النحل، ج1، ص: 30

[23] . عطوان، حسین، فرقه‌های اسلامی در سرزمین شام، ترجمه حمید رضا شیخی، مشهد، آستان قدس رضوی، بنیاد پزوهش‌های اسلامی، 1371ش، ص: 34

[24] . ابن العبرى، غريغوريوس الملطى، تاريخ مختصر الدول، تحقيق انطون صالحانى اليسوعى، بيروت، دار الشرق، ط الثالثة، 1992.ُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّ، ص:97

[25] . عطوان، ص: 39

[26] . ابن الأثير، عز الدين أبو الحسن على بن ابى الكرم، الكامل في التاريخ، بيروت، دار صادر - دار بيروت، 1385/1965.ُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّ ج‏5،ص:263؛ تاريخ‏ابن‏خلدون،ج‏3،ص:165

[27] . عطوان، ص: 86  - 87

[28] . المعارف،متن،ص:484؛ ابن كثير الدمشقى، أبو الفداء اسماعيل بن عمر، البداية و النهاية، بيروت، دار الفكر، 1407/ 1986.ُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّ ج‏9،ص:34؛ ابن حجر العسقلانى، احمد بن على، الإصابة فى تمييز الصحابة، تحقيق عادل احمد عبد الموجود و على محمد معوض، بيروت، دارالكتب العلمية، ط الأولى، 1415/1995.ُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّ، ج‏6،ص:287

[29] .عطوان، فرقه‌های اسلامی در سرزمین شام، ص: 43 و ص: 86 - 87

[30] . شهرستانی، الملل و النحل، ج1، ص: 85

[31] . ابن مرتضی، احمد بن یحیی، طبقات المعتزله، بیروت، دارالمنتظر، 1409ق، ص: 12؛ ابوزهره، تاریخ المذاهب الاسلامیه، قاهره، ص: 99

[32] . البدءوالتاريخ،ج‏1،ص:105؛ الطبري، أبو جعفر محمد بن جرير، تاريخ الأمم و الملوك، تحقيق محمد أبو الفضل ابراهيم ، بيروت، دار التراث ، ط الثانية، 1387/1967ُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّ، ج‏7،ص:335

[33] . الفرق بین الفرق، ص: 211

[34] . المقدسى، مطهر بن طاهر، البدء و التاريخ، بور سعيد، مكتبة الثقافة الدينية،بى تا، ج‏5،صص:142- 144؛ ابن اثير جزرى‏،‏النهاية في غريب الحديث و الأثر، قم اسماعيليان‏1367 ش‏ چاپ: چهارم ، ج‏5، ص:146

[35] . اشعری قمی، سعد بن عبدالله، المقالات و فرق، تهران، بی نا، بی تا، ص: 279

[36] .البدءوالتاريخ،ج‏1،ص:105و ج5، ص: 146

[37] . الكامل،ج‏7،ص:75

[38] . اشعری، مقالات الاسلامیین، ج1، ص: 312؛ بغدادی، الفرق بین الفرق، ص: 212

[39] . الملل و النحل، ج1، ص: 38

[40] . لسان‏العرب، جلد 11، صفحه‏ى 440

[41] . دینوری، الأخبارالطوال،ص:148

[42] . نوبختی، فرق الشیعه، ص: 5

[43] . همان، ص: 4- 5

[44] . الدينورى، ابو حنيفه احمد بن داود، الأخبار الطوال، تحقيق عبد المنعم عامر مراجعه جمال الدين شيال،قم، منشورات الرضى، 1368ش.ُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّ ص:205 - 206

[45] . خوارج غیر از خود را کافر دانسته و ریختن خون مسلمانان را جایز می‌دانستند. ر.ک. الطبري، أبو جعفر محمد بن جرير، تاريخ الأمم و الملوك، تحقيق محمد أبو الفضل ابراهيم ، بيروت، دار التراث ، ط الثانية، 1387/1967ُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّ ،ج‏6،ص:124 – 125؛  تاريخنامه طبرى ، گردانيده منسوب به بلعمى (ق 4)، تحقيق محمد روشن، تهران، جلد 1و2 سروش، چ دوم، 1378ش، جلد 3،4،5 البرز، چ 3، 1373ش.ُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّ،ج‏4،ص:658- 659

[46] . شهرستانی، الملل و النحل، ص: 137

[47] . شهرستانی، الملل و النحل، ص: 38 - 40

[48] . البدءوالتاريخ،ج‏5،ص:142 – 143؛ همان.

[49] . شهرستانی، الملل و النحل، ج1، ص: 42 به بعد

[50] . فخری، ماجد، سیر فلسفه در جهان اسلام، ترجمه زیر نظر نصر الله پور جوادی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، 1372ش، ص: 72

[51] . آیات 22 و 23 سوره‌ی قیامت ، آیه‌ی 27 سوره الرحمن، آیه‌ی 54 سوره اعراف و آیه‌ی 3 سوره یونس که بر جنبه‌های جسمانی خداوند اشاره دارد.

[52] . شهرستانی، پیشین.؛ عبد الحمید، رعفان، دراسات فی الفرق و العقائد الاسلامیه، بغداد، مطبعة اسد، بی‌تا، ص: 207

[53] . ر.ک. الملل و النحل، ج1، ص: 42

[54] . المسعودي، أبو الحسن على بن الحسين بن على، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقيق اسعد داغر، قم، دار الهجرة، چ دوم، 1409.ُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُُّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّ ج‏3،ص:222؛ شهرستانی، الملل و النحل،ج1، ص: 37؛عبدالجبار بن احمد الهمذانی، شرح الاصول الخمسه، حققه و قدّم له: الدکتور عبد الکریم عثمان،قاهره، مکتبة وهبة، 1384ق، چاپ اول، صص 609 به بعد

[55] . عبدالجبار بن احمد الهمذانی، شرح الاصول الخمسه، قاهره، بی نا، 1965،ص: 141 - 144

[56] . مروج‏الذهب،ج‏3،ص:222


 

 


3.5/5 - (2)
 
 
 
1398/07/02
 
 فروشگاه كتب پژوهشكده
 سايت احكام
 سايت مهندسي فرهنگي
 سايت پژوهش هاي معنوي
 سايت پژوهه تبليغ
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 زندگينامه مراجع,انديشمندان و علماي شيعه
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  برای مشاهده سایت گروه فناوری اطلاعات کلیک کنید