در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 به نظر شما فرهنگ نامه علوم اسلامي و انساني، تا چه ميزان در فرايند اسلامي كردن علوم انساني موثر است؟
 زياد (2745)
 متوسط (1481)
 كم (1859)
 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  تحريفات عاشورا
نویسنده :  سيد علي اكبر حسيني
كلمات كليدي  :  تحريفات عاشورا، انگيزه ها و عوامل تحريف در تاريخ عاشورا، منابع تحريفات عاشورا، روضة الشهدا، پيشينه مبارزه با تحريفات عاشورا
   تحریف در لغت به معنای تغییر، تبدیل، کنار نهادن، سوق دادن چیزی به سوی دیگر[1] و به عبارت دیگر دگرگون ساختن یک کلمه به صورتی است که معنای متفاوتی از آن ارائه گردد.[2]
تحریف دارای دو قسم است: تحریف لفظی و تحریف معنوی. مقصود از تحریف لفظی در واقعه کربلا آن است که مطالبی به عنوان وقایع تاریخی ساخته شده و به عنوان رخدادهای واقعی کربلا عرضه شود اعم از این که نسبت دادن   گفته­های نادرست به اشخاص باشد یا افزودن نام افرادی در یک واقعه یا اضافه کردن رخداد مهمی که اصلاً اتفاق نیفتاده است. داستانهایی مثل عروسی قاسم(ع)،[3] هفتاد و دو ساعته بودن روز عاشورا[4] و حضور لیلا -مادر حضرت علی اکبر(ع)- در کربلا و پریشان کردن مو[5] و نیز برشمردن میلیونی لشکریان عمر بن سعد[6] و... از جمله تحریفات لفظی واقعه عاشورا به شمار می­رود.
تحریف معنوی نیز بدین معنا است که اهداف بلند عاشورا و قیام مقدس امام حسین(ع) دستخوش دگرگونی قرارگیرد و معنای مغایر و متفاوتی از حقیقت این قیام استخراج گردد. استثنایی و منحصر به فرد دانستن قیام امام(ع) به عنوان یک دستور محرمانه برای شهادت و نیز کفاره گناهان دیگران قرار گرفتن شهادت امام(ع) و... از تحریفات معنوی این قیام مقدس بر شمرده می­شود.[7]
 
 
انگیزه­ها و عوامل تحریف در تاریخ عاشورا
الف: اغراض دشمنان
    اغراض دشمنان از عوامل تحریف­ساز وقایع تاریخی از جمله قیام عاشورا به شمار می­رود. دشمن برای رسیدن به اهداف مورد نظر خود، تغییر و تبدیل­هایی را در متن تاریخ انجام داده، گاه توجیه و تفسیرهای ناروایی را از وقایع تاریخی ارائه می­دهد. در جریان واقعه عاشورا، دشمن از همان ابتدا کوشید تا به این قیام مقدس، رنگ فساد و اختلاف بزند. نقل شده زمانی که مسلم بن عقیل به کوفه آمده بود یزید ضمن نامه­ای خطاب به عبیدالله بن زیاد نوشت: «مسلم بن عقیل به کوفه آمده است و هدفش اخلال و افساد و ایجاد اختلاف در میان مسلمانان است» سپس به او دستور داد «در جستجوى مسلم بن عقيل باشد و چون بر او دست يافت او را از بین ببرد يا تبعيد نمايد.»[8] زمانی هم که مسلم به اسارت عبیدالله در آمد ابن­زیاد همین سخنان را خطاب به مسلم گفت و عرضه داشت: «اى مسلم براى بر هم زدن وحدت مردم آمده­اى؟»[9]
دشمن پس از شهادت امام حسین(ع) نیز، سعی در تحریف معنوی قیام عاشورا کرد آن گونه که نقل شده، آنان سعی داشتند که از اندیشه جبری­گری برای پیشبرد اهداف خود بهره برده، جنایات خود را به اراده خدا نسبت دهند و بدین وسیله افکار عمومی را تخدیر نمایند.[10] اما امام سجاد(ع) و زینب کبری(س) که از این شگرد تبلیغی دشمن آگاهی کامل داشتند با سخنان و احتجاجات محکم خود عملاً حکومت اموی را در رسیدن به این هدف ناکام گذاشتند. نمونه روشن این مبارزه، گفتگوی امام سجاد(ع) با پسر زیاد در کوفه است. نقل شده پس از آنکه اسیران اهل بیت(ع) را به مجلس عمومی در کاخ پسر زیاد وارد کردند،  سخنان تندی بین او و زینب کبری(س) رد و بدل گردید. سپس عبیدالله رو به امام سجاد(ع) کرد و گفت: «تو كيستى؟» فرمود: «من على بن الحسين(ع) هستم.» ابن­زیاد گفت: «مگر خدا علی بن الحسین(ع) را نکشت؟» امام(ع) فرمود: «برادرى داشتم كه نامش على بود و مردم او را كشتند.» عبیدالله گفت: «بلکه خدا او را کشت.» امام(ع) فرمود: «الله یتوفی الأنفس حین موتها؛ خداوند ارواح را به هنگام مرگ قبض  می­کند»[11]
عبیدالله از این سخن امام(ع) برآشفت و دستور قتل او را صادر کرد که با فداکاری عمه­شان زینب(س) از این کار منصرف شد.[12]
 
ب: تمایل بشر به اسطوره­سازی
   وجود یک نوع حس قهرمان­پرستی و قهرمان­دوستی در نهاد افراد بشر، موجب می­شود تا به قهرمانان ملی و دینی خود رنگ و لعاب اسطوره­ای بخشیده جهت هر چه بیشتر دست­نیافتنی­تر کردن آنان از دسترس دیگر افراد بشر، درباره آنان افسانه­ها بسازد. چنان که درباره­ی نوابغی چون بوعلی سینا و شیخ بهایی و دیگران افسانه­هایی جعل شده است. جعل چنین افسانه­هایی برای قهرمانان عادی مشکل چندانی را پدید نمی­آورد؛ اما درباره افرادی که شخصیت پیشوایی دارند و قول و فعل و عمل آنان سند و حجت محسوب می­گردد می­تواند بسیار خطرناک باشد. برشمردن تعداد لشکریان عمر بن سعد در روز عاشورا تا ششصد هزار سواره و دو کرور پیاده و در مجموع یک میلیون و ششصد هزار نفر برای سپاه دشمن[13] و نیز به قتل رساندن بیست و چهار هزار نفر از آنان به دست امام حسین(ع)[14] نمونه­هایی از این اسطوره­سازی­هاست که درباره امام حسین(ع) و واقعه کربلا صورت گرفته است.
 
ج: انگیزه­ها و عوامل خصوصی
    عامل خصوصی از مهمترین عوامل تحریفات و جعل اکاذیب به شمار می­رود. انگیزه­های خصوصی در تحریف واقعه عاشورا را می­توان به دو دسته انگیزه مادی و انگیزه به ظاهر معنوی تقسیم کرد. انگیزه مادی این است که شخصی جهت کسب منافع مادی و گرم کردن بازار سخن و مداحی و تأثیر بیشتر بر نفوس مستمعین تحریفاتی را انجام دهد و دخل و تصرف­هایی را در این واقعه انجام دهد. انگیزه معنوی نیز به این است که شخص به قصد گریاندن بیشتر مردم و هر چه سوزناک­تر نشان دادن این واقعه و جلب توجه مردم به مصائب سید و سالار شهیدان(ع) وقایعی را جعل کرده برای مردم بخواند یا بنویسد.
ترغیب و تشویق فراوان ائمه معصومین(ع) در زنده نگه داشتن یاد و نام عاشورا و برشمردن ثواب عظیم برای گریستن و گریاندن مردم در عزای سید و سالار شهیدان(ع) موجب شده که عده­ای بدون شناخت کافی از مکتب امام حسین(ع) و فلسفه قیام امام(ع) بخواهند مردم را بدون پشتوانه محکم فکری و عقیدتی، با این قیام مقدس آشنا سازند. آنان برای رسیدن به ثواب عظیم گریه بر امام حسین(ع)، از هر وسیله­ای بهره جسته با هر وسیله­ای سعی در گریاندن مردم کردند هر چند این وسیله اهانت به ساحت مقدس امام(ع) به شمار آمده، ارزش­ها و سنت­های اسلامی را خدشه­دار سازد چرا که از نظر آنان هدف، وسیله را مباح می­کند. متأسفانه انگیزه معنوی تحریف عاشورا، دارای طرفداران بسیاری است به طوری که بیشتر کسانی که دست به تحریف وقایع عاشورا زده و می­زنند از چنین انگیزه­ای برخوردار بوده و به قصد برخورداری از ثواب دست به این اقدام می­زنند.
 
منابع تحریفات عاشورا
   یکی از کتبی که منبع اصلی بسیاری از تحریفات واقعه عاشورا شناخته شده است کتاب روضة الشهدای ملا حسین کاشفی است. او از نویسندگان و سخنوران هرات در اواخر قرن نهم و اوایل قرن دهم هجری بوده و در سال نهصد و ده هجری وفات یافته است. او در اواخر عمر برای مجالس روضه­خوانی امام حسین(ع) که در هرات و خراسان رواج داشت کتاب روضة الشهدا را به تحریر در آورد. این کتاب که به تدریج نفوذ بسیاری در مجالس سوگواری به دست آورد مسائل را به شکل تاریخی اما با متنی ادبی توصیف کرده است. این کتاب حوادث کربلا را لحظه به لحظه گزارش کرده و حتی برای نقل­هایش گاه منبع نیز ارائه می­کند. اما این کتاب متأسفانه سرشار از نقل­های ساختگی است که به احتمال از کتب دیگر برداشت شده است. این کتاب بعدها منبعی برای آثار دیگران شد و از این طریق دروغ­های زیادی در کتابهای بعدی وارد شده است. با مقایسه این کتاب با دیگر کتب معتبر مقاتل روشن می­شود که داستانهای ساختگی بسیاری توسط مؤلف در این کتاب گرد آمده و بسیاری از اسامی اشخاص در آن تغییر کرده و رخدادها به گونه­ای جدای از آنچه در کتابهای منبع آمده گزارش شده است. نمونه این داستانهای ساختگی ازدواج قاسم بن حسن(ع) است که اصالتی ندارد.[15]
در دوره­های بعد از تألیف این کتاب گامهای تازه­ای در تحریف واقعه عاشورا برداشته شد که نمونه شاخص آن  دوره قاجاریه است. در این دوره کتابهای   بی­پایه و اساس بسیاری نوشته شد که از مهمترین و مفصل­ترین این آثار    می­توان به اسرار الشهاده ملا آقا در بندی اشاره کرد. این کتاب مملو از تحریفات و خرافات و کتابی است که بر اساس مأخذ مجهول نگارش یافته و افزوده­های فراوانی نسبت به متون کهن دارد.[16]
از نکات قابل توجهی که در این دوره رواج داشته و مؤلف کتاب لؤلؤ و مرجان نیز از آن سخن به میان آورده، تألیفات عده­ای عوام روضه­خوان است که این خود منشأ رسوخ بیشتر تحریفات در تاریخ عاشورا شده است. در دوره قاجاریه دهها کتاب مقتل به عناوین مختلف نوشته شد که نویسندگان آنها اصلاً شم تاریخی درست و فهم تاریخی منطقی نداشتند. بسیاری از آنان نقل­هایی را که از این طرف و آن طرف شنیده بودند، جمع­آوری می­کردند یا روی منبر می­خواندند و دیگران از قول آنها روایت می­کردند در نتیجه مجموعه­ای از اخبار نادرست فراهم شد به گونه­ای که مرحوم نوری نقل می­کرد که «فلانی می­گفت از مجموع والد نقل می­کنم و دیگری می­گفت از جنگ استاد مغفور نقل می­کنم و دیگری می­گفت در مقتل فاضل کذایی چنین آمده است و چون این مطالب شفاهی به چاپ می­رسید گویا مستند می­گردید و به دنبال آن، مورد استفاده عموم روضه خوانان قرار گرفته در مجالس خوانده می­شد.»[17]
 
زمان ورود تحریفات در تاریخ عاشورا
   برای شناخت زمان رسوخ تحریف در عاشورا می­بایست زمان تدوین کتابهای مربوط به عاشورا مورد بررسی قرار گیرد و شرایط حاکم بر زمان تألیف این آثار را مورد سنجش قرار داد. به طور خلاصه می­توان گفت به جز برخی از مسائلی که ناشی از غرض­ورزی مورخان اموی مسلک بوده به طور عمده اخبار عاشورا توسط شیعیان و یا افرادی که تمایل به تشیع داشته­اند تدوین شده است. به همین دلیل بیشتر اخبار موجود در کتابهای کهن که توسط مورخان عراقی در قرون دوم تا چهارم نوشته شده مطالب درستی است که البته در این زمینه برخی از داستان­سرایی­ها را باید استثناء کرد. اما از قرن ششم به بعد    نوشته­های تاریخی قدری سست شده و تحت تأثیر بی­دقتی رایج در همه عرصه­های علوم اسلامی قرار گرفته است. در این میان دانش تاریخ به مقدار زیادی قصه­ای و داستانی شده است. علاوه بر آن، شخصیت­های تاریخی مانند مشایخ صوفیه -که از این زمان به بعد یعنی در قرن هفتم تا دهم هجری شخصیت­های اسطوره­ای یافتند و اخبار عجیب و غریب فراوانی به آنها نسبت داده شد،- رنگ تاریخ گذشته را نیز عوض کردند.
کتابهایی که در قرن هفتم تا دهم هجری نوشته شد خالی از دقت تاریخی و بیشتر داستانی بوده است بعدها هم این بی­دقتی­ها در تاریخ­­نویسی حفظ شد و دلیل عمده­اش از دست رفتن مصادر کهن تاریخی یا در دسترس نبودن آنها بود. البته تاریخهایی که در این دوره­ها درباره­ی رخدادهای معاصر مؤلف نوشته    می­شد دقیق بود اما نسبت به تاریخ صدر اسلام دقت لازم در کار نبود این    بی­دقتی تا اواخر دوره قاجار، در تاریخ­­نویسی قدیم جهان و از جمله تاریخ اسلام وجود داشت. به هر حال تا آنجا که به تاریخ­­نویسی مربوط می­شود همین روال اجمالی نشان می­دهد که از چه زمانی زمینه تحریف در نوشته­های تاریخی مربوط به نهضت عاشورا فراهم شده است.[18]
 
پیشینه مبارزه با تحریفات عاشورا
   گرچه تحریفات تاریخی عاشورا از قرن هفتم هجری آغاز شد؛ اما نقد تاریخی در این دوره معنا نداشت. سرگذشت کتاب روضة الشهداء(ع) و فراگیر شدن آن نشان می­دهد که کسی قادر به نقد تاریخی نبوده و حتی در دوره صفوی کسی به این کتاب اعتراض چندانی نکرده است. تا اینکه در اواخر دوره قاجار نقادی تاریخی واقعی آغاز شد. بنیانگذار این نقادی میرزا حسین نوری نام داشت. او با شناخت خوبی که از تاریخ و منابع کتب کهن داشت با نوشتن کتاب "لؤلؤ و مرجان" به  نقد این تحریفات پرداخت و البته نباید تلاش برخی دیگر از علمای نجف از جمله علی بن محمد تقی قزوینی نجفی را که با نگارش کتاب "اسرار المصائب و نکات النوائب فی ذکر غرایب ما صئب الاطایب من آل ابیطالب" به تأسی از میرزای نوری پرداختند و به نقادی روایات عاشورا پرداختند از نظر دور داشت. مرحوم میرزا عباس قمی شاگرد میرزای نوری نیز از جمله کسانی بود که به نقادی روایات و اخبار موجود عاشورا پرداخته با نگارش کتاب "نفس المهموم" سعی در نوشتن کتابی متقن و مستند درباره­ی وقایع روز عاشورا کرده است. مرحوم سید محسن امین نیز از جمله نقادین آثار این واقعه عظیم است او با تألیف کتاب "المجالس السنیه فی مناقب و مصائب العترة النبویه" به این امر مهم پرداخت.[19] او در مقدمه این کتاب آورده: «بسیاری از ذاکرین امام حسین(ع)، در اخبار مصائب اختلاف کرده و مطالبی را می­گویند که هیچ مورخ و مؤلفی آنها را نگفته است. آنان برخی از احادیث صحیح را نیز مسخ کرده و اخبار را برای هر چه تأثیر گذارتر کردن آنها بر قلوب شنوندگان خود، کم و زیاد می­کنند این در حالی است که هیچ مانعی در برابر نشر اکاذیب در این باره وجود ندارد.»[20]
شهید مطهری نیز از جمله کسانی بود که طی سخنرانی­های خود در سال 1348 در حسینیه ارشاد به تحریفات عاشورا پرداخته تحلیل­هایی را از خود ارائه داده­اند که در کتاب حماسه حسینی گرد آمده است.
 


 [1] -دهخدا، علی اکبر؛ فرهنگ لغت دهخدا، انتشارات دانشگاه تهران، ذیل کلمه «حرف»، ص419.
[2] -راغب اصفهانی؛ مفردات الفاظ القرآن، دمشق-بیروت، دارالقلم-دارالشامیه، چاپ اول، 1412، ص228 و قریب به همین مضمون در ابن­منظور؛ لسان العرب، بیروت، دار صادر، چاپ سوم، 1414، ج9، ص43.
[3] -کاشفی، حسین؛ روضة الشهداء، تحقیق محمد شعاع فاخر، مکتبة الحیدریه، چاپ اول، 1388ق.، ص623و دربندی، ملا آقا؛ اسرار الشهاده، چاپ سنگی، صص284-285.
[4] - کاشفی، پیشین، ص 401 و دربندی، پیشین، ص425.
[5] - کاشفی، پیشین، ص661.
[6] -محدث نوری؛ لؤلؤ و مرجان در آداب سخنرانی اهل منبر، انتشارات نور، ص168.
[7] -به نقل از: مطهری، مرتضی؛ حماسه حسینی، قم، انتشارات صدرا، چاپ اول،  1365،ج3، ص256.
[8]-الطبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الأمم و الملوک(تاریخ الطبری)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، 1967، ج5، ص357 و شیخ مفید؛ الارشاد، قم، کنگره شیخ مفید، ص1413، ج2، ص43.
[9]-الکوفی، ابن­اعثم؛ الفتوح، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالأضواء، چاپ اول، ص1991،ج5، ص56؛ شیخ مفید، پیشین، ص62؛ مسکویه، ابوعلی؛ تجارب الامم، تحقیق ابوالقاسم امامی، تهران، سروش، چاپ دوم، 1379ش.، ج2، ص54 و ابن­اثیر، علی بن ابی الکرم؛ الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر-داربیروت، 1965، ج4، ص35.
[10] -الطبری، پیشین، صص457-458؛ ابن اعثم، پیشین، صص123- 122و شیخ مفید، پیشین، صص117- 115. برای مطالعه بیشتر رجوع شود به: الخوارزمی، الموفق بن احمد؛ مقتل الحسین(ع)، تحقیق و تعلیق محمد السماوی، قم، مکتبة المفید، بی­تا، ج2، صص42-43 و ابن­اثیر، پیشین، صص81-82.
[11]-سوره زمر، آیه42. 
[12]-الطبری، پیشین، ص458؛ شیخ مفید، پیشین، صص116-117؛ ابن­اعثم، پیشین، ص123؛ الخوارزمی، پیشین، صص42-43 و ابن­اثیر، پیشین، ص82.
[13] -محدث نوری، پیشین، ص168 به نقل از کتاب اسرار الشهاده.
[14] -کاشفی، پیشین، ص416.
[15] - کاشفی، پیشین، ص623 و دربندی، پیشین، صص284-285.
[16] -جعفریان، رسول؛ تأملی در نهضت عاشورا، قم، انصاریان، چاپ اول، 1381، صص304-305.
[17] - محدث نوری، پیشین، ص174.
[18] - جعفریان، پیشین، صص300-301.
[19] -همان، صص311-317.
[20] -الامین، محسن؛ المجالس السنیه فی مناقب و مصائب العترة النبویه، بیروت، دارالتعارف، ج1، صص6-7.

 


1.5/5 - (2)
 
 
 
1398/07/02
 
 فروشگاه كتب پژوهشكده
 سايت احكام
 سايت مهندسي فرهنگي
 سايت پژوهش هاي معنوي
 سايت پژوهه تبليغ
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 زندگينامه مراجع,انديشمندان و علماي شيعه
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  برای مشاهده سایت گروه فناوری اطلاعات کلیک کنید